Atelier Documenteren van de Samenleving
December 2014
, nr. 9

In deze Nieuwsbrief een uitnodiging om deel te nemen aan het slotsymposium van atelier Documenteren van de Samenleving en een uitgebreide terugblik op het vierde Open Atelier. Daarnaaststudent aan het woord en overig nieuws. Meer weten? Kijk op www.archiefateliers.nl

Slotsymposium | Atelier DS trekt dwarsverbanden

Op 21 januari 2015 presenteert het atelier Documenteren van de Samenleving (DS) zijn resultaten van vijf maanden onderzoek naar eigentijdse particuliere (digitale) archieven, inclusief sociale media. Wat willen en kunnen archivarissen hiermee? Hoe worden die verzamelingen geïdentificeerd, gewaardeerd en eventueel geacquireerd? Studenten en docenten leggen hun bevindingen en nieuwe inzichten voor. Samen met een panel en het publiek wordt verkend welke onderzoeksvragen naar de rol van de archivaris in een zichzelf documenterende samenleving nog beantwoord moeten worden.

Het atelier DS en ook het slotsymposium staan in het teken van dwarsverbanden tussen participatieve projecten bij Archief Eemland, Imagine IC, Stadsarchief Amsterdam en Streekarchief Midden-Holland. Onderzoek in de praktijk is verbonden met theoretische concepten en vergeleken met participatief verzamelen in de brede erfgoedwereld van musea, immaterieel en digitaal erfgoed. Deze dwarsverbanden worden op 21 januari gezamenlijk aangescherpt onder begeleiding van Theo Thomassen (hoogleraar archivistiek Universiteit van Amsterdam).

Videostatement van Laura Millar, vrij gevestigd archivaris in Canada en gastdocente van Atelier DS

Presentatie van praktijkonderzoek bij vier archiefinstellingen
– Yente Christiaanse (Reinwardt Academie)
– Mariam Heijne (Reinwardt Academie)
– Marieke Houtekamer (Universiteit Leiden)
– Lauren Romijn (Reinwardt Academie)

Reactie door het publiek, voorafgegaan door reacties van een panel met:
– Hester Dibbits (lector erfgoedtheorie Reinwardt Academie),
– Charles Jeurgens (hoogleraar archivistiek Universiteit Leiden),
– Alfred Marks (archivaris Het Nieuwe Instituut)
– Inge Schoups (stadsarchivaris van Antwerpen)

Keuze uit workshops:

I De archivaris tussen risicomanagement en sociaal engagement
Susanne Neugebauer (docent/onderzoeker archivistiek Hogeschool en Universiteit van Amsterdam)
Deze workshop voert de discussie over de maatschappelijke opdracht van de archivaris, zijn verantwoordelijkheid en zijn mogelijke rol in onze netwerksamenleving. Welke waarderingsstrategieën kiezen archivarissen, welke archiveringsadviezen geven ze en welke alternatieven voor acquisitie overwegen ze? Handvatten aangereikt door Laura Millar worden nader uitgewerkt en aangevuld met atelierervaringen.

II Representativiteit bij acquisitie
Maaike Lulofs (docent/onderzoeker archivistiek, Hogeschool en Universiteit van Amsterdam)
Een goede documentatie van de samenleving is gebaat bij representativiteit van de gedocumenteerde groepen/personen. In hoeverre is dit mogelijk? In dit kader kijkt Lulofs naar het beleid van archiefdiensten ten aanzien van deviante groepen en hun archiefbescheiden. De workshop gaat dieper in op maatschappelijke representativiteit als waarderingselement voor acquisitie.

III Documenteren van samenleving: wisselwerking theorie en praktijk
Theo Thomassen (hoogleraar archivistiek Universiteit van Amsterdam)
Studenten archiefwetenschap van de UvA (Siegfried Dorré, Henrik Lillin, Evi de Meijer, Stefan Rutten, Cynthia Schokker en Ronald van der Steen) hebben naar verschillende vraagstukken rond het documenteren van de samenleving onderzoek gedaan. Vier van hen presenteren de onderzoeksresultaten met als cruciale vraag hoe burgers en vervolgens archiefinstellingen omgaan met waardering en selectie.

Plenaire terugkoppeling workshopdiscussies
Panelgesprek over mogelijk vervolgonderzoek van Atelier DS

Atelier DS trekt dwarsverbanden
Datum:              21 januari 2015
Tijd:                   12.30 – 17.00 uur, inloop vanaf 12.00 uur (voor lunch wordt gezorgd)
Locatie:            Universiteit Leiden, Lipsiusgebouw zaal 005
Cleveringaplaats 1
Routebeschrijving

Deelname:       Deelname is gratis
Aanmelden bij lvanderl@upcmail.nl
met opgave van de workshop van 1e en 2e keuze

Terugblik op het Open Atelier | De archivaris en zijn ‘vangnetwerk’

Na de eerste drie Open Ateliers, die weinig ruimte overlieten voor gesprek, was er de behoefte om de student-onderzoekers meer aan het woord te laten. Daarom stond het vierde Open Atelier op 11 december bij Archief Eemland in het teken van de studenten en discussie aan de hand van stellingen.

Het eerste deel was in de handen van de studenten. Als student-onderzoekers hadden wij stellingen voorbereid die aansloten bij onze onderzoeksprojecten, of meer algemeen bij het Atelier. Ik verzorgde de presentatie, zowel de inleiding als het voorzitten van het gesprek. Yente en Lauren hielpen mij daarbij. Het idee van Lauren was om het principe van ‘verstorend leren’ te verwerken in de discussie. Dat hield in dat we de zaal verdeelden in ‘voor’ en ‘tegen’ en dit op een bepaald moment omdraaiden. Bij de stelling ‘een actieve op acquisitie gerichte houding zorgt voor meer werk, waar archivarissen niet op wachten’ was er inderdaad een verstorend effect. Soms was er wat verwarring, maar omdat de atelierdeelnemers hun eigen mening gaven en soms duidelijk een positie kozen, was er ook ruimte voor wat luchtigheid: een fijne sfeer voor discussie.

Het tweede deel werd volledig door mij, slechts stagiaire bij Archief Eemland, geleid, wat wel spannend was. Met behulp van beschikbare literatuur gaf ik een presentatie over participatory archives(gerelateerd aan Het Bewaren Waard). Daarna kwamen over dit onderwerp nog een aantal stellingen aan bod.
20141211_130520
Ik was aangenaam verrast door de actieve deelname aan de discussie. Wel waren velen kritisch op de formulering van de stellingen van beide programmadelen. Zo wilden mensen weinig zeggen over een stelling totdat de definities verduidelijkt waren. Soms verzocht ik toch een mening te geven over een abstracte stelling, want de stellingen moesten vooral een gesprek op gang brengen en dat lukte. Interessant was dat 12 van de 16 deelnemers het oneens waren met de tweede stelling: ‘Wat een archiefinstelling nu binnenhaalt, zal het voor altijd moeten bewaren’. Iedereen concludeerde dat het vooral heel belangrijk is om transparant te zijn richting je participanten en dat ook Het Bewaren Waard zijn boodschap hierover duidelijker moet overbrengen. Na afloop kreeg ik heel veel complimenten van iedereen en ik kan wel zeggen dat het een zeer geslaagde middag was.

Tijdens het Open Atelier zijn er opnamen gemaakt. Deze kun je bekijken door te klikken op de volgende links:
Deel 1: https://www.youtube.com/watch?v=cdzTnM2qhfI
Deel 2: https://www.youtube.com/watch?v=rCFnmcpWwV0

Mariam Heijne (Reinwardt Academie)

Op 11 december vond bij Archief Eemland in Amersfoort alweer het vierde Open Atelier plaats. Deze keer volledig georganiseerd en geleid door de vier studenten. Nadat zij in een bondige presentatie terugblikten op de stellingen van Laura Millar over de vier rollen van de (toekomstige) archivaris, ging men met het aanwezige publiek in gesprek over een aantal stellingen. De stellingen over (het nut en noodzaak van) participatief verzamelen werden levendig beantwoord door de aanwezigen. Zo werden de volgende uitspraken gedaan:

“Participatief verzamelen heeft alleen zin voor particuliere archieven.”
“De participanten zijn jouw representanten / publiek.”
“Archiveren is een menselijke behoefte.”
“Misschien moeten we voor particuliere archieven wel minder kritisch zijn over de manier waarop het bewaard wordt.”
“Wie is de samenleving eigenlijk? Dat bepaalt de samenleving zelf.”
“Is Twitter een archief of een medium?”
“Archiefinstellingen willen collecties en archieven altijd naar hun holletje slepen!”

Het werd een levendige discussie met voor- en tegens over hoe de branche om zou kunnen gaan met ‘participatief verzamelen’. In de slotbijeenkomst van het atelier Documenteren van de Samenleving zal hier ongetwijfeld verder op in gegaan worden en zal er een advies en aanbevelingen komen over het fenomeen ‘participatief verzamelen’.
20141211_135612
In het tweede deel van de bijeenkomst gaf studente Mariam Heijne van Archief Eemland een presentatie over de gradaties van publieksparticipatie en het verschil tussen engagement encrowdsourcing. Dit allemaal aan de hand van het project Het Bewaren Waard.

Georges Elissen (Archief Eemland)

Slotsymposium | Actieve Openbaarheid, een Open Aanpak

Donderdag 29 januari 2015, 9:30–16:00 uur
Locatie: Nationaal Archief, Den Haag

Bent u geïnteresseerd in:

  • actieve openbaarheid
  • gezamenlijk onderzoek van professionals, docenten en studenten
  • delen van kennis en ervaringen

Kom dan naar het Symposium over Actieve Openbaarheid!

Een open overheid maakt actief openbaar. Maar hoe? Kunnen we daar actief kennis en ervaringen over delen?  Dat is de vraag die op 29 januari centraal staat tijdens ons slotsymposium Actieve Openbaarheid: een Open Aanpak.

In de ochtend delen Marens Engelhard (Algemeen Rijksarchivaris), Bas Eenhoorn (Nationaal Commissaris Digitale Overheid) en Albert Meijer (hoogleraar Publieke Innovatie) hun visie en ervaringen rondom actieve openbaarheid met u.

Aansluitend presenteren de onderzoekers van het atelier Actieve Openbaarheid van WABO-dossiers de resultaten van het onderzoek dat zij de afgelopen maanden hebben uitgevoerd. Drie thema’s staan centraal: juridische aspecten van actieve openbaarheid, de behoefte aan actieve openbaarheid bij diverse stakeholders en de vraag of actieve openbaarheid by design te realiseren valt.

In de middag staan verdiepende sessies op het programma. Deze verdiepende sessies gaan in op verschillende initiatieven en vraagstukken op het gebied van Actieve Openbaarheid. Ter afsluiting kijken we in een debat vooruit: wat hebben we geleerd en kunnen we toepassen? Wat moeten we nog uitzoeken en organiseren? Hoe kunnen we verder?

Het programma vindt u hier: archiefateliers.nl/nieuws
U kunt zich alvast aanmelden bij Erika Hokke, erika@stroomin.nl
Organisatie: atelier Actieve Openbaarheid i.s.m. Nationaal Archief en Expertisepunt Open Overheid.

Student aan het woord: Marieke Houtekamer

Mijn onderzoeksperiode bij Imagine IC zit er al weer bijna op. Tijdens mijn stage heb ik het verzamelen van archieven vanuit zowel een museale als archivistische hoek bekeken. Dit was ontzettend interessant!

Imagine IC is een kruising tussen een museum en een archiefinstelling. Wat betekent het als een dergelijke instelling op een participatieve manier archieven verzamelt? Tijdens het literatuuronderzoek en zeker ook tijdens het uitwerken van het advies kwamen er veel vragen bovendrijven. Betekent samenwerken met participanten dat een instelling de regie over het verzamelproces kwijtraakt? Wat gebeurt er als participanten zelf archieven aandragen voor de collectie? Hoe representatief wordt deze collectie dan? In hoeverre kan en wil Imagine IC standaarden hanteren voor het ontsluiten en beheren van archieven? Wat betekent dit voor de participanten en voor partners waarmee samengewerkt wordt? Samenwerken vraagt om duidelijke afspraken over de rol en verantwoordelijkheden van de betrokken partners in het verzamelproces. Gebruik willen en durven maken van elkaars expertise is essentieel. Participatief verzamelen doorbreekt het denken in tegenstellingen als expert en amateur. De kunst is om deze samen te brengen in het verzamelproces. Participatief verzamelen betekent enerzijds de participanten laten spreken en hun visie op hun archief te horen, anderzijds houdt het in om zoveel mogelijk perspectieven te laten zien. Een belangrijke reminder is dat betekenisgeving aan archieven voor de archiefcollectie kan leiden tot het uitsluiten van bepaalde invalshoeken. Hoe kan Imagine IC ervoor waken dat de archiefcollectie een uitsluitingsmechanisme wordt?  Veel  vragen stellen, goed luisteren en kritisch reflecteren!

Marieke Houtekamer (Universiteit Leiden)

Verslag interactieve bijeenkomst met Mark van Twist, 20 november 2014

Op 20 november 2014 jl. organiseerde de Kring van Zuid-Hollandse archivarissen een bijeenkomst getiteld Participatiesamenleving? Zelforganisatie en overheid, waarin de in opdracht van de NSOB uitgevoerde Systeemanalyse van de Nederlandse gemeenten centraal stond. Het verslag van deze bijeenkomst lees je hier: http://www.erfgoedhuis-zh.nl/clientdata/downloads/bijeenkomst-kzha-mark-van-twist-20-november-2014.pdf

logo

Atelier Actieve Openbaarheid van WABO-dossiers                                                     December 2014, nr. 8

In deze Nieuwsbrief een aankondiging van het symposium Actieve Openbaarheid: een Open Aanpak, een terugblik op de Masterclass Privacy by design. Daarnaast ‘atelier in actie’, ‘student aanhet woord’ en overig nieuws. Meer weten? Kijk op www.archiefateliers.nl

Symposium | Actieve Openbaarheid: een Open Aanpak 

Wanneer? Donderdag 29 januari 2015, 9:30–16:00 uur

Waar? Nationaal Archief, Den Haag

Bent u geïnteresseerd in:

  • actieve openbaarheid
  • gezamenlijk onderzoek van professionals, docenten en studenten
  • delen van kennis en ervaringen

Kom naar het symposium over Actieve Openbaarheid

Een open overheid maakt actief openbaar. Maar hoe? Kunnen we daar actief kennis en ervaringen over delen?  Dat is de vraag die op 29 januari centraal staat tijdens ons slotsymposium Actieve Openbaarheid: een Open Aanpak.

In de ochtend delen Marens Engelhard (Algemeen Rijksarchivaris), Bas Eenhoorn (Nationaal Commissaris Digitale Overheid) en Albert Meijer (hoogleraar Publieke Innovatie) hun visie en ervaringen rondom actieve openbaarheid met u.

Aansluitend presenteren de onderzoekers van het atelier Actieve Openbaarheid van WABO-dossiers de resultaten van het onderzoek dat zij de afgelopen maanden hebben uitgevoerd. Drie thema’s staan centraal: juridische aspecten van actieve openbaarheid, de behoefte aan actieve openbaarheid bij diverse stakeholders en de vraag of actieve openbaarheid by design te realiseren valt.

In de middag staan verdiepende sessies op het programma. Deze verdiepende sessies gaan in op verschillende initiatieven en vraagstukken op het gebied van Actieve Openbaarheid. Ter afsluiting kijken we in een debat vooruit: wat hebben we geleerd en kunnen we toepassen? Wat moeten we nog uitzoeken en organiseren? Hoe kunnen we verder?

Het programma vindt u op www.archiefateliers.nl/symposium/

U kunt zich alvast aanmelden bij Erika Hokke, erika@stroomin.nl

Organisatie: atelier Actieve Openbaarheid i.s.m. Nationaal Archief en Expertisepunt Open Overheid

Masterclass Privacy by design: wetten en praktische bezwaren? 

U wil overheidsinformatie actief openbaar maken, maar wel rekening houden met privacy van burgers. Hoe doet u dat? Kan het? De masterclass Privacy by design op 25 november probeerde daar een antwoord op te formuleren.

Twee sprekers kwamen aan het woord. Bart van der Sloot (Universiteit van Amsterdam,  IVIR) legde de wet Bescherming van Persoonsgegevens uit. Het komt erop neer dat persoonsgegevens alleen verwerkt mogen worden onder verschillende voorwaarden. In redelijkheid en billijkheid. De wet geeft geen objectieve regels, die altijd gelden. Privacy inregelen lijkt zodoende onmogelijk… Jaap-Henk Hoepman (Radboud Universiteit en Privacy & Identity Lab) vindt dat het wel mogelijk is. Hij vertelde dat de bescherming van gegevens in systemen en processen in te richten is, mits dit maar gebeurt in de ontwerpfase. De techniek en de processen bieden daarvoor mogelijkheden.

Jeroen van Oss en Tineke Rouschop bespraken vervolgens de casus van het atelier Actieve Openbaarheid. Samen met de deelnemers analyseerden zij proces van vergunningverlening en handhaving volgens de WABO vanuit de invalshoek van privacy. En casuspresentatie die veel discussie op riep.


Atelier in actie: Casus “Er staat een architect aan de balie”

Met welke openbaarheidsvraagstukken krijgen archiefdiensten in de dagelijkse praktijk te maken? Als het gaat om dienstverlening uit bouwdossiers zijn dat er veel. Naarmate materiaal digitaal beschikbaar komt, neemt het aantal vragen toe. Nog meer, bij bouwdossiers van een recente vergunningaanvraag. Om te laten zien welke vraagstukken er spelen, hebben wij binnen het atelier de volgende casus opgesteld:

Een architect meldt zich bij het stadsarchief Rotterdam. Hij wil graag inzage in een bouwdossier uit 2001. Dit bouwdossier is nog niet formeel overgebracht. Maar het wordt al wel beheerd in de depots van het stadsarchief Rotterdam. Het is een dossier, vol tekeningen en documenten. Met gegevens van de aannemer, de aanvrager en de behandelend ambtenaar. De architect bekijkt het dossier en laat een aantal bouwtekeningen en brieven scannen. Daarna stuurt hij de scans via sociale media naar een collega.

Onze vragen:

  • Hoe gaan we om met de persoonsgegevens in het dossier, nemen we die op in de metadata?
  • Wanneer is privacy in het geding? Verwijderen we persoonsgegevens als we de architect het dossier laten bekijken?
  • Op welk materiaal berust auteursrecht? Wat moeten we regelen? Kan dat zomaar via sociale media verspreid worden?
  • Om welk pand gaat het, toch niet om de lokale bank of de woning van de burgemeester…
  • Welke afspraken heeft de zorgdrager hierover gemaakt  met rechthebbenden? En gelden die dan ook voor onze dienstverlening?

De vragen gelden zowel voor dossiers die formeel overgebracht zijn, als voor dossiers die dat nog niet zijn.  Antwoorden op deze vragen zoeken wij in ons onderzoek binnen het atelier. Met die antwoorden kunnen zowel archivaris als architect hun werk goed doen.

Corinne Boeijinga-Hubers en Theo Vermeer (stadsarchief Rotterdam)

Student aan het woord: Kirsten van den Eijnde

Hoi, mijn naam is Kirsten van den Eijnde en ben student aan de Reinwardt Academie. In het kader van het atelier doe ik een onderzoek naar de behoefte aan actieve openbaarheid bij de burger. Ik voer mijn onderzoek uit bij het Noord-Hollands archief. Het onderzoek naar de behoeften van de burger is een klein deel van een groter onderzoek. Mijn begeleider Herman Oost en medeonderzoeker Harco Gorter kijken naar de behoeften bij de gemeenten respectievelijk bedrijven.

Om de behoeften van de burger precies in beeld te brengen hebben we eerst in oktober een debat georganiseerd over actieve openbaarheid. Op basis van dit debat en literatuuronderzoek heb ik een enquête opgesteld. Tegen welke problemen lopen burgers aan bij WABO en Wob- verzoeken en actieve openbaarheid, dat wil ik uitzoeken. Waar hebben burgers echt behoefte aan? De enquête is afgestemd met het onderzoek naar de behoeften van bedrijven. Ik heb de enquêtes deze week verspreid onder de wijkverenigingen van Haarlem en omgeving. Maar meer respondenten zijn altijd welkom. Voel je dus vrij om de enquête in te vullen. Ga naar de enquête.

Aanvullend ga ik onderzoeken wat de behoeften aan actieve openbaarheid zijn bij  journalisten. En misschien dat de ombudsman ook nog interessante informatie heeft voor mijn onderzoek.

 Kirsten van den Eijnde (Reinwardt Academie)

Ander Nieuws over Actieve Openbaarheid

Over Open Data

Alles wat je altijd al wilde weten over Open Data… dat staat in het handige boekje “Over Open Data”, uitgegeven door Open State Foundation. Tips, kritische kanttekeningen en een “Batenboom” . Daarnaast een uitgebreide begrippenlijst.

Over Open Data

“Mensen praten terug” 

Kent u de tien redenen om niet met Open Overheid te beginnen? Mikis de Winter, coördinator bij het Expertisepunt Open Overheid, zette ze op een rijtje. Op plaats nummer 10 : “Mensen praten terug…”

Benieuwd  naar de andere argumenten? Ga naar Tien redenen om niet …

Open Cultuur Data

Dit voorjaar wordt een masterclass Open Cultuur Data gehouden in de provincie Noord-Holland.

Programma Masterclass NH

Wet Open Overheid

Op 9 december jl. besprak de Tweede Kamer de initiatiefwet Open Overheid (WOO). Kamerbreed werd het beland van openbaarheid van bestuur onderschreven. De Kamer constateerde dat er nog wel wat te verbeteren valt. Maar hoe? De Kamer vraagt zich af of (nieuwe) wetgeving het gewenste effect zal hebben. Of is er vooral sprake van een ‘cultuurprobleem’. De initiatiefnemers en de minister kregen een pak huiswerk mee. Tineke Rouschop schreef een korte verslag.  Of lees het  verslag van de Tweede Kamer.

Gluren bij de buren: Zweden 

Alle beslissingen, communicatie en wetgevingsprocessen van de overheid in Zweden zijn openbaar. De Zweden zijn trots op hun ‘offentlighetsprincipen’. Maar hoe is het om in een land te leven waar bijna alles openbaar is?

Lees het artikel in Vrij Nederland

In gesprek met de Digicommissaris  

Tijdschrift inGovernment sprak met Bas Eenhoorn, die in augustus is benoemd tot de Nationaal Commissaris Digitale Overheid.

Lees het interview