Atelier Documenteren van de Samenleving
November 2014
, nr. 7

In deze Nieuwsbrief een uitnodiging om deel te nemen aan het Open Atelier ‘De archivaris en zijn vangnetwerk’ en een uitgebreide terugblik op het derde Open Atelier. Daarnaaststudent aan het woord en overig nieuws. Meer weten? Kijk op www.archiefateliers.nl

Open Atelier | De archivaris en zijn ‘vangnetwerk’

Op 11 december zoomt het atelier Documenteren van de Samenleving in op de taken van een archivaris bij het identificeren en verwerven van particuliere archieven. Tijdens haar masterclass op 30 oktober onderscheidde gastdocent Laura Millar er vier: 1. fungeren als ‘vangnet’ bij de verwerving en archivering van particuliere archieven en verzamelingen in bestaande archiefinstellingen, 2. facilitering van particuliere partijen bij het bewaren van hun archieven, 3. ontwikkeling van tools om particuliere archieven met elkaar te verbinden en toegankelijk te maken en 4. bewustmaking van het grote publiek van de waarde van archieven. Millar projecteerde deze taken op de vier lopende atelierprojecten bij Archief Eemland, Stadsarchief Amsterdam, Streekarchief Midden-Holland en ImagineIC. En over deze indeling gaan de vier student-onderzoekers in discussie met het hele Open Atelier.

Het tweede deel van De archivaris en zijn ‘vangnetwerk’ (vrij naar de titel van de scriptie van Lauren Romijn) sluit aan bij Het Bewaren Waard van Archief Eemland, waarmee het publiek z’n ‘schoenendoos’ met persoonlijke documenten en foto’s online kan bewaren en delen. Uitgenodigd worden gebruikers van Het Bewaren Waard, vrijwilligers en geïnteresseerden. Iedereen mag aansluiten. Na een presentatie over ‘participatory archives’ waaronder Het Bewaren Waard, worden de atelierdeelnemers en het publiek om reacties gevraagd. Tot slot doen de student-onderzoekers onder de deelnemers van het Open Atelier een participatief onderzoek naar participatief verzamelen. Ze leggen de aanwezigen een aantal stellingen voor, zoals:

– Mensen zijn zelf verantwoordelijk voor de toegankelijkheid van hun archieven; archivarissen moeten zich daarbuiten houden.
– Wat een archief nu binnenhaalt, zal het voor altijd moeten bewaren.
– Mensen documenteren (op sociale media) wat zij zelf kiezen en kwijt willen. Dit is niet representatief en voor archiefinstellingen dus niet het bewaren waard.

Het Open Atelier besteedt veel aandacht aan samenwerking tussen de vier archiefinstellingen en aan uitwisseling tussen onderzoekers, docenten, professionals en atelierbezoekers. Graag rekenen wij op een actieve bijdrage van alle aanwezigen. Wie wil meedoen aan het Open Atelier kan zich aanmelden bij Liane van der Linden, lvanderl@upcmail.nl.

Open Atelier:                LET OP: 12.00 – 14.30 uur
Locatie:                        Archief Eemland, Eemplein 73 (Het Eemhuis, 3e verdieping) Amersfoort, 8 minuten lopen vanaf de achterkant van Station Amersfoort.

Coffee break | Verslag van het studentenoverleg

Op woensdag 19 november ontmoetten de studenten van het Atelier DS en AO elkaar om over hun individuele stage te praten. Daarnaast kwam de scrum van 11 december, die zij zelf deels mogen organiseren, aan bod.

Het eerste uur werd besteed aan het bespreken van de stages. Mariam Heijne van Archief Eemland zal een advies schrijven waarin literatuur over marketing en de psychologie van motivatie belangrijk zal zijn. In het Stadsarchief Amsterdam (SAA) is Yente Christiaanse bezig met het samenstellen van een toolkit voor particulieren. Ze maakt hierbij gebruik van instructies die het SAA heeft voor overheidsarchieven en internationale literatuur. Marieke Houtekamer van Imagine IC kijkt breed naar de bewoners van Amsterdam Zuidoost en wat zij willen bewaren in een archief. Daarbij houdt ze ook rekening met de juridische aspecten van participatief verzamelen. Lauren heeft op 11 november met succes een Twittinar georganiseerd in het Streekarchief Midden-Holland. De informatie die ze tijdens het Twittinar en de nazorg heeft vergaard, wordt gebruikt om een advies te schrijven over het archiveren van sociale media. Kirsten van den Eijnde komt van het atelier Actieve Openbaarheid en ze loopt stage in het Noord-Hollands Archief. Zij onderzoekt of er vraag is naar de WABO-dossiers in Haarlem en omgeving. Ze staat op het punt om haar vragen uit te zenden naar potentiele geïnteresseerden van de WABO-dossiers. Kirsten heeft ook verteld hoe het Atelier AO verschilt van het Atelier DS.

We kwamen al snel op het idee om ieder een stelling te bedenken waarover we discussiëren met de deelnemers tijdens het Open Atelier van 11 december. De stellingen moeten gaan over de vier rollen van Laura Millar uit haar artikel ‘Counterpoint’. De deelnemers worden voor de discussie verdeeld in twee groepen tijdens de discussie: eens of niet eens. Tijdens de discussie moeten de groepen plotseling wisselen van kant. Dit heet verstorend leren. We krijgen nu de kans om dit toe te passen en we hebben er veel zin in.

Lauren Romijn (Reinwardt Academie)

Terugblik op het Open Atelier | Actuele communities en hun actoren

Op donderdag 20 november gaven de vier student-onderzoekers in korte presentaties een update van hun onderzoek. Yente Christiaanse (Stadsarchief Amsterdam) zal de komende periode een tiental actoren benaderen. Ze gaat polsen hoe zij archiveren en of ze hun archief in de toekomst zouden willen overbrengen. Ze is benieuwd hoe de archiefvormers reageren op deze oproep. Verder werkt Yente aan een digitale toolkit die actoren helpt bij het digitaal duurzaam bewaren van hun archief. Lauren Romijn (Streekarchief Midden-Holland) vertelde over het Twittinar dat ze heeft georganiseerd, een bijeenkomst waarin een groep van zo’n tien Twittenaars met verschillende achtergronden in gesprek gingen over het waarderen en archiveren van Twitterberichten. Duidelijk bleek dat er verschillend werd gedacht over de waarde van Twitterberichten. Lauren zal de komende tijd verder schrijven aan haar advies over het archiveren van Twitterberichten voor het Steekarchief in Gouda. Mariam Heijne (Archief Eemland) heeft door haar (publieks-)onderzoek ervaren dat met Het Bewaren Waard (HBW) voornamelijk een tool is gecreëerd waarbij de onderliggende visie nog verder doordacht en uitgewerkt moet worden. Mariam zal zich daarom de komende tijd richten op het ontwikkelen van een gedegen visie op het gebruik van HBW, met een focus op doelgroepen en gebruiksvriendelijkheid. Marieke Houtekamer (Imagine IC) lichtte toe dat actoren betrokken zijn bij het hele proces van participatief verzamelen. De afgelopen periode polste ze bij archiefinstellingen hoe zij samenwerken met actoren en vertelden (potentiele) actoren haar wat hun wensen zijn bij het hele proces van verzamelen. Ze focust nu op het beschrijven van de procesmatige en inhoudelijke aspecten van participatief verzamelen.

Marieke Houtekamer (Universiteit van Leiden)

20141120_130540

Op 20 november zat bij Imagine IC een panel van specialisten uit het brede erfgoedveld aan tafel om een andere blik op de vraagstukken binnen de archiefwereld te werpen. Het thema van de middag was participatief verzamelen met actuele maatschappelijke gemeenschappen en hun actoren. Wie zijn (de) actuele gemeenschappen? Wie zijn actoren? Wat zijn hun wensen ten opzichte van hun eigen erfgoed? Hoe ga je om met vraagstukken over representativiteit? En hoe beïnvloeden verwachtingen van participanten de praktijk?

De panelleden gaven reactie op de vier presentaties van de onderzoekers. Volgens Floortje Vantomme (Tapis Plein) werd er bij alle onderzoeken vooral gedacht vanuit de (archief)instelling en niet vanuit de community. Instellingen zouden zich moeten afvragen waarom en voor wie ze een project opzetten. Paul van de Laar (Museum Rotterdam) sloot hierbij aan: je moet als instelling van betekenis zijn voor een community. Wanneer publiek mag meebepalen wat in de collectie komt, vergt dat volgens hem in praktijk en beleid een paradigmawisseling voor musea en archieven. Erfgoedprofessionals, dus ook archivarissen, moeten onderzoeken wat hun referentiekader is. Ze zouden zich als een antropoloog door de samenleving moeten bewegen. Door aan het begin van de erfgoedketen te gaan staan, kan samen met gemeenschappen invulling worden gegeven aan projecten. Ook Dick Rijken (lector digitale media bij de Haagse Hogeschool) benadrukte dat een project moet beginnen met de waaromvraag. Wat is de betekenis van het project voor ons als erfgoed- en archiefinstellingen? En voor de ander, de participant? Vervolgens moet gekeken worden hoe projectdeelnemers betekenis en kwaliteit aan erfgoed koppelen en hoe erfgoedprofessionals dit  zelf doen. Pas daarna komt het bouwen van tools in zicht. Rijken ziet professionals als docenten die op informele manier samenwerken met projectdeelnemers.

Aansluitend reflecteerde Irene Stengs (Meertens Instituut) op de term ‘community’. Zij liet ons nadenken over de vraag waarom we het Engelse ‘community’ gebruiken en niet het Nederlandse ‘gemeenschap’. Heeft dit te maken met professionalisering? Het woord geeft al aan waar het om draait: gemeenschappelijkheid. Deze gemeenschappelijkheid behelst ook direct ‘het andere’, dat wat niet gemeenschappelijk is. Het gaat om in- en uitsluiten. Hoe ga je daar als instelling, als gemeenschap, als individu mee om? Wat wij doen is nooit neutraal en is altijd ingebed in politieke en/of maatschappelijke machtsverhoudingen. De veronderstelling van homogeniteit van gemeenschappen kan een valkuil zijn als er gezocht wordt naar enige mate van representativiteit in collecties. Bovendien is je representatief voelen wat anders dan representatief zijn. Wie bepaalt dit op grond van wat? Het is goed om bij de projecten altijd een kritische zelfreflectie te houden.

Danielle Kuijten (ImagineIC)

Student aan het woord: onderzoek naar actieve acquisitie van particuliere archieven (Yente Christiaanse)

De eerste helft van de onderzoeksperiode zit er alweer op. In deze periode werkte ik in het Stadsarchief Amsterdam aan het opstellen van een actorenlijst. Hoe pak je dit aan? We kozen ervoor om een formulier rond te sturen naar alle archiefmedewerkers en atelierdeelnemers. Ik heb hen gevraagd om binnen de trendanalyse een aantal actoren met vestigingsplaats in Amsterdam te benoemen. Dit leverde een veelbelovend resultaat op, want er kon een aardig lange lijst worden samengesteld. Deze actorenlijst werd aan de hand van zes criteria door de stuurgroep onder de loep genomen en het resultaat daarvan was voor mij verrassend.

Het bracht een positief neveneffect met zich mee, de zogenaamde bijvangst. De lijst met bijvangst toont actoren die niet binnen de criteria vallen, maar wel interessant zijn om in het archief op te nemen. Voorbeelden hiervan zijn het Leger des Heils, Midden- en kleinbedrijf Amsterdam (MKB), Mediametic en Paradiso. Er ging al snel een belletje rinkelen! Waarom zijn deze actoren niet eerder in het archief opgenomen? Een goede vraag om later nog op terug te komen.

De volgende stap is het benaderen van tien actoren die door ieder lid van de stuurgroep zelf zijn gekozen. Te beginnen met een telefoongesprek, dat hopelijk in januari zal resulteren in een bijeenkomst van 50 enthousiaste actoren. Met de intentie om hun eigen geschiedenis vast te leggen, voor toekomstig gebruik door outsiders.

Yente Christiaanse (Reinwardt Academie)

KVAN-lezing Laura Millar beschikbaar

Op woensdag 29 oktober gaf de Canadese archivaris Laura Millar een KVAN-lezing in Gouda, getiteld What is the role of the archivist in a society that is increasingly documenting itself? Heb je de lezing niet kunnen bijwonen of wil je deze nog eens nalezen? Klik dan op de link in de titel.

Slotsymposium 21 januari 2015

Op woensdag 21 januari organiseert het atelier Documenteren van de Samenleving een slotsymposium in Leiden. Centraal tijdens deze bijeenkomst staat de presentatie van de onderzoeksresultaten van het Atelier. Meer informatie over tijd en locatie volgt.

Agenda

11 december 2014
Open Atelier | De archivaris en zijn ‘vangnetwerk’
Organisatie: atelier Documenteren van de Samenleving
Locatie: Archief Eemland (Het Eemhuis)

16 december 2014
Open Atelier | Reflectiebijeenkomst
Organisatie: atelier Actieve Openbarheid
Locatie: Stadsarchief Rotterdam

29 januari 2015
Slotbijeenkomst | Actieve Openbaarheid: doen en delen
Organisatie: atelier Actieve Openbaarheid met Nationaal Archief en Expertisepunt Open Overheid
Locatie: Nationaal Archief